Qua nhiều thế hệ, tiếng chim hót luôn được ngưỡng mộ, ghi âm và nghiên cứu. Tuy nhiên, việc thấu hiểu ý nghĩa thực sự đằng sau chúng lại là một thách thức vô cùng nan giải.
Điều đó có lẽ đang bắt đầu thay đổi.
Một nhà khoa học dành hơn 15 năm nghiên cứu loài chim manh manh ta (zebra finch) vừa giành được một trong những giải thưởng lớn nhất thế giới về nghiên cứu giao tiếp ở động vật, sau khi xác định được một "vốn từ vựng" chung trong tiếng kêu của loài chim này. Công trình này cũng là một minh chứng khác cho thấy trí tuệ nhân tạo đang mang đến cho các nhà nghiên cứu những phương thức mới để giải quyết một trong những câu hỏi lâu đời nhất của sinh học: liệu một ngày nào đó con người có thể hiểu được động vật đang nói gì hay không.
Tiến sĩ Julie Elie thuộc Đại học California, Berkeley, đã được trao Giải thưởng Coller-Dolittle năm 2026 về Giao tiếp Hai chiều Giữa các Loài sau khi nghiên cứu của bà chỉ ra rằng chim manh manh ta sử dụng 11 loại tiếng kêu riêng biệt gắn liền với các tình huống cụ thể. Bằng cách kết hợp nhiều năm quan sát thực địa với phân tích học máy và các thí nghiệm hành vi, nhóm của bà phát hiện ra rằng những con chim phản hồi lại tiếng kêu dựa trên ý nghĩa của chúng, chứ không đơn thuần là dựa vào âm thanh.
Theo thông tin về giải thưởng được đăng tải trên tờ The Guardian, các phát hiện này cho thấy chim manh manh ta nhận biết được cả danh tính của cá thể đang kêu lẫn thông điệp được truyền tải - một mức độ giao tiếp có cấu trúc chặt chẽ hơn so với những gì chúng ta từng biết trước đây.
Mười lăm năm lắng nghe
Dự án này hoàn toàn không phải là một câu chuyện thành công chớp nhoáng nhờ AI.
Nhóm của Elie đã dành hơn một thập kỷ để ghi âm hàng nghìn âm thanh trước khi sử dụng học máy để sắp xếp và phân tích dữ liệu. Công nghệ này đã giúp đẩy nhanh tiến độ, nhưng việc đó chỉ khả thi sau khi những năm tháng quan sát tỉ mỉ đã làm rõ được bối cảnh đằng sau mỗi tiếng kêu.
Các bài kiểm tra hành vi đã mang lại một trong những bằng chứng thuyết phục nhất. Khi các nhà nghiên cứu phát lại các tiếng kêu khác nhau, lũ chim dễ bị nhầm lẫn giữa các tiếng kêu có ý nghĩa tương đồng hơn là những tiếng kêu chỉ đơn thuần nghe giống nhau. Điều này cho thấy chúng đang phản hồi lại thông tin thay vì các cấu trúc âm học.
AI đang thay đổi lĩnh vực này
Giao tiếp ở động vật đã trở thành một trong những ranh giới mới nhất mà trí tuệ nhân tạo đang khai phá.
Các dự án như Dự án Loài Trái Đất (Earth Species Project) đang phát triển các mô hình AI lớn được huấn luyện dựa trên âm thanh của động vật thay vì ngôn ngữ con người, nhằm tìm kiếm các mô hình lặp đi lặp lại có thể hé lộ cấu trúc ẩn giấu giữa các loài khác nhau. Thay vì dịch các âm thanh theo từng từ một, các nhà nghiên cứu hy vọng các hệ thống này có thể xác định các mối quan hệ mà con người gần như không thể tự phát hiện bằng phương pháp thủ công.
Phát biểu tại hội nghị SXSW đầu năm nay, ông Aza Raskin, người đồng sáng lập Dự án Loài Trái Đất, cho biết AI mang lại cho các nhà khoa học cơ hội phân tích tự nhiên ở một quy mô mà trước đây đơn giản là không thể thực hiện được. Tuy nhiên, mục tiêu trước mắt là thấu hiểu cách động vật giao tiếp, chứ không phải là để trò chuyện với thế giới hoang dã.
Gần đây, các nhà nghiên cứu đã báo cáo bằng chứng cho thấy tinh tinh bonobo biết kết hợp các tiếng kêu thành những chuỗi tuân theo các quy tắc ngôn ngữ đơn giản, trong khi các nghiên cứu độc lập khác đã ghi nhận hệ thống âm thanh tinh vi ở tinh tinh thông thường và khả năng giao tiếp bằng siêu âm ở chuột sọc châu Phi. Mỗi khám phá lại thêm một mảnh ghép vào bức tranh tổng thể mà các nhà khoa học mới chỉ đang bắt đầu ráp lại.
Chưa hẳn là một máy thông dịch vạn năng
Ý tưởng trò chuyện với động vật vẫn thuộc về lĩnh vực khoa học viễn tưởng hơn là khoa học thực tế đời thường.
Ngay cả khi sở hữu các mô hình AI ngày càng mạnh mẽ, trước hết các nhà nghiên cứu vẫn phải xác định xem một âm thanh mang ý nghĩa nhất quán, phản ánh trạng thái cảm xúc, hay đơn thuần là một tín hiệu phản xạ bản năng. Bối cảnh đóng vai trò rất quan trọng, và đó vẫn là một trong những thách thức lớn nhất.
Mặc dù vậy, tốc độ tiến bộ đã tăng vọt trong vài năm qua. Với việc AI có khả năng xử lý các tập dữ liệu mà trước đây phải mất hàng thập kỷ để phân tích, các nhà khoa học cho biết việc thấu hiểu sự giao tiếp của động vật giờ đây không còn cảm giác như một tham vọng bất khả thi nữa - mà chỉ là một thử thách gian nan.
Tham khảo: Gulf News
