Theo lãnh đạo OpenAI, trí tuệ nhân tạo dù có khả năng đẩy mạnh hiệu suất làm việc nhưng khó lòng đem lại những tuần làm việc rút ngắn, bởi con người có xu hướng không ngừng đặt ra các mục tiêu và nhiệm vụ mới.
Từ khi làn sóng AI sinh tạo trỗi dậy, một trong những viễn cảnh được nhắc đến nhiều là con người sẽ giảm bớt khối lượng công việc so với hiện tại. Máy móc sẽ đảm đương các việc mang tính lặp đi lặp lại, hiệu suất được cải thiện và khoảng thời gian tiết kiệm được có thể biến thành những kỳ nghỉ dài hơn.
Tuy nhiên, Sam Altman không tin rằng viễn cảnh này sẽ thành hiện thực ở phạm vi toàn xã hội. Trong buổi đối thoại cùng Ti Morse trên chương trình podcast Relentless, vị CEO của OpenAI nhận định AI dù có khả năng biến đổi căn bản phương thức làm việc nhưng khó có thể phổ biến mô hình tuần làm việc chỉ vài giờ.
Lời giải thích của Altman không liên quan đến hạn chế của công nghệ. Theo vị CEO, chính bản thân con người có khuynh hướng không ngừng nâng cao các kỳ vọng, nghĩ ra những mục tiêu bổ sung và thậm chí cảm thấy thoải mái khi luôn trong trạng thái bận bịu.
AI sẽ không tự động mang lại tuần làm việc bốn giờ
Altman đánh giá công nghệ từ lâu đã hứa hẹn giúp con người giảm thời gian làm việc và có nhiều thời gian cho bản thân hơn. Xét ở một số góc độ, điều này đã diễn ra khi chất lượng sống và khả năng tiếp cận giải trí được nâng cao.
Dù vậy, lời hứa về tuần làm việc chỉ vài giờ vẫn chưa thành hiện thực ở quy mô rộng. Khi được hỏi liệu AI có thể thay đổi tình hình này không, Altman đáp: "Tôi không kỳ vọng AI sẽ thay đổi điều đó."
Theo lãnh đạo OpenAI, khả năng của con người tăng đến mức nào thì kỳ vọng cũng được nâng lên tương ứng. Khi công nghệ khiến một công việc dễ dàng hơn, xã hội ít khi duy trì nguyên khối lượng việc rồi chuyển toàn bộ thời gian thừa thành thời gian nghỉ ngơi.
"Chúng ta luôn muốn nhiều hơn", Altman phát biểu. Con người sẽ tiếp tục tạo ra sản phẩm mới, trải nghiệm mới và những bài toán mới cần giải quyết. AI dù có thể hoàn tất một việc trong vài phút thay vì vài giờ, nhưng điều đó cũng khiến mỗi cá nhân và tổ chức đặt ra những mục tiêu tham vọng hơn.
Con người "ưa thích" sự bận rộn?
Altman còn coi công việc như một cuộc cạnh tranh mang tính tương đối. Nhiều người không chỉ chú ý đến những gì mình đạt được mà còn so sánh thu nhập, vị thế và thành tựu với người khác.
Theo cách hiểu này, việc AI giúp mọi người cùng làm việc hiệu quả hơn chưa chắc làm giảm sự cạnh tranh. Khi mặt bằng năng suất tăng, tiêu chuẩn đánh giá một nhân viên xuất sắc, một sản phẩm chất lượng hay một doanh nghiệp thành công cũng có thể tăng theo.
Ngoài yếu tố tài chính và địa vị, Altman tin con người có nhu cầu sáng tạo, đóng góp và cảm thấy bản thân có ích. Dù AI đủ năng lực đảm nhận phần lớn công việc hiện tại, xã hội vẫn có thể tự tạo ra những hoạt động mới để tiếp tục theo đuổi.
Ông dự báo trong một thế giới đã có siêu trí tuệ, con người thậm chí còn bận rộn hơn những gì đã từng tưởng tượng. "Chúng ta vẫn sẽ phàn nàn, nhưng trong thâm tâm có lẽ lại thích cảm giác luôn bận rộn."
Đây cũng là điểm được chú ý nhất trong quan điểm của Altman. Theo ông, con người không chỉ làm việc vì nghĩa vụ mà còn tìm thấy ý nghĩa trong việc luôn có mục tiêu, sản sinh ra giá trị và cạnh tranh với người khác.
Quan điểm này chưa chắc đúng với tất cả mọi người
Lập luận của Altman có thể phù hợp với những người làm việc sáng tạo, có nhiều quyền tự chủ hoặc coi sự nghiệp là phần quan trọng trong bản sắc. Với nhóm này, AI loại bỏ các thao tác lặp lại có thể mở đường cho những dự án lớn hơn và hấp dẫn hơn.
Nhưng không phải công việc nào cũng mang lại cảm giác sáng tạo hoặc thỏa mãn. Với những người làm việc đơn điệu, áp lực cao hoặc ít quyền chủ động, AI có thể giúp một số nhiệm vụ nhẹ nhàng hơn nhưng chưa chắc làm giảm thời gian làm việc.
Ngay cả khi AI giúp nhân viên hoàn thành công việc nhanh gấp đôi, phần thời gian tiết kiệm cũng chưa chắc thuộc về họ. Doanh nghiệp có thể tăng chỉ tiêu, yêu cầu phục vụ nhiều khách hàng hơn hoặc mở rộng trách nhiệm. Năng suất tăng lúc đó không chuyển thành thời gian nghỉ mà chỉ tạo ra khối lượng công việc lớn hơn.
Do đó, việc tuần làm việc có rút ngắn hay không không chỉ phụ thuộc vào năng lực AI. Nó còn liên quan đến văn hóa doanh nghiệp, quy định lao động và cách phân chia lợi ích từ năng suất giữa người lao động với người sử dụng lao động.
Làm ít ngày hơn chưa chắc khiến hiệu quả giảm
Một số thử nghiệm thực tế chứng minh giảm thời gian làm việc không đồng nghĩa doanh nghiệp phải chấp nhận hiệu quả thấp hơn.
Trong chương trình thử nghiệm tuần làm việc bốn ngày tại Anh, 61 doanh nghiệp với khoảng 2.900 nhân viên đã giảm giờ làm nhưng giữ nguyên mức lương. Sau sáu tháng, doanh thu nhìn chung được duy trì hoặc tăng, mức độ căng thẳng và kiệt sức của người lao động giảm, trong khi 92% doanh nghiệp tham gia cho biết sẽ tiếp tục mô hình này.
Microsoft Nhật Bản cũng từng cho khoảng 2.300 nhân viên nghỉ năm ngày thứ Sáu liên tiếp mà không cắt giảm lương. Kết quả cho thấy doanh thu trên mỗi nhân viên tăng gần 40% so với cùng kỳ năm trước, dù đây chỉ là chương trình ngắn hạn và không thể đại diện cho mọi lĩnh vực.
Những kết quả này không bác bỏ hoàn toàn quan điểm của Altman. Chúng chỉ cho thấy năng suất tăng có thể được chuyển thành thời gian nghỉ nếu doanh nghiệp chủ động lựa chọn hướng đi đó, thay vì tự động lấp đầy khoảng trống bằng thêm công việc.
AI cho thêm thời gian, nhưng không quyết định thời gian thuộc về ai
Quan điểm của Sam Altman phản ánh một đặc điểm quen thuộc của công nghệ. Email khiến trao đổi nhanh hơn thư giấy nhưng không làm giảm lượng thông tin con người phải xử lý. Smartphone cho phép làm việc mọi nơi, đồng thời khiến ranh giới giữa công việc và đời sống cá nhân trở nên mờ nhạt.
AI có thể tiếp tục theo quỹ đạo tương tự. Công cụ mới giúp mỗi nhiệm vụ hoàn thành nhanh hơn, nhưng tổng khối lượng công việc vẫn tăng vì cá nhân và doanh nghiệp đồng thời nâng cao kỳ vọng.
Altman có thể đúng khi cho rằng AI sẽ không tự nhiên đưa xã hội tới tuần làm việc ngắn hơn. Tuy nhiên, nguyên nhân chưa chắc chỉ vì tất cả mọi người đều ưa thích bận rộn.
AI tạo ra năng suất, còn năng suất được chuyển thành thêm sản phẩm, thêm lợi nhuận hay thêm thời gian nghỉ lại là lựa chọn của con người. Công nghệ có thể khiến tuần làm việc ngắn hơn trở nên khả thi, nhưng không thể tự quyết định phần thời gian tiết kiệm được cuối cùng sẽ thuộc về người lao động hay tiếp tục được lấp đầy bằng những nhiệm vụ mới.
