Mặc dù mang lại lợi ích về năng suất trong thời gian ngắn, trí tuệ nhân tạo có khả năng làm suy yếu tính kiên trì và năng lực tư duy của con người khi thiếu sự trợ giúp từ công cụ này.
Người sử dụng thường chỉ việc gõ yêu cầu bằng ngôn ngữ thông thường để nhận được câu trả lời từ các chatbot như ChatGPT của OpenAI hay Claude của Anthropic. Những công cụ này có khả năng xử lý bài tập, biên soạn thư điện tử, lập trình, phiên dịch, sắp xếp lịch trình du lịch hoặc đề xuất món quà. Hiệu quả của chúng được thể hiện rõ nét trong môi trường giáo dục, công sở và đời sống thường nhật.
Tuy vậy, nhiều công trình nghiên cứu cho thấy việc giao phó các công việc liên quan đến tư duy cho AI có thể tạo ra những tác động tiêu cực, gây ảnh hưởng đến trí nhớ, năng lực đưa ra quyết định và tư duy phản biện của con người.
Tác động tiêu cực trong giáo dục
Trong lĩnh vực đào tạo, một nghiên cứu của MIT được công bố năm trước đã thu hút nhiều sự quan tâm khi kết luận rằng những sinh viên sử dụng AI tạo sinh để viết bài luận có năng lực tư duy phản biện thấp hơn.
Trong cuộc trao đổi với The Chronicle of Higher Education vào tháng 6, Tyler Jagt - giảng viên ngành văn học - tiết lộ không có sinh viên nào trong lớp ông hoàn thành bài luận dài 20 trang được phân công, trong khi bản thân ông có thể dễ dàng làm được việc này khi còn là sinh viên cách đây khoảng một thập kỷ. Một học sinh thừa nhận không thể đọc hết vì liên tục bị "gián đoạn luồng tư duy", không tập trung vào nội dung được.
Jagt chia sẻ rằng mục đích khi giao bài tập không phải để nhận được sản phẩm "hoàn hảo" mà là để não bộ sinh viên được rèn luyện và phát triển mạnh mẽ hơn. "Việc chuyển những khó khăn cho chatbot không mang lại cho sinh viên thời gian để thực hiện công việc 'phức tạp' hơn, mà ngược lại còn tước đi cơ hội phát triển năng lực cần thiết để hoàn thành bất kỳ công việc trí tuệ nào", ông cảnh báo.
Hiện tượng "chuyển giao gánh nặng nhận thức"
Nhiều nghiên cứu khác cũng nhấn mạnh khái niệm "chuyển giao gánh nặng nhận thức", thậm chí "từ bỏ nhận thức". Điểm đáng lo ngại là khác với các công nghệ hỗ trợ trước đây, AI có năng lực thích ứng với đa dạng vấn đề. Chẳng hạn, máy tính bỏ túi chỉ giúp tính toán kết quả phương trình, nhưng con người vẫn phải tự xác định cách giải và lập luận. Ngược lại, AI có thể hỗ trợ giải quyết bài tập từ đầu đến cuối.
Theo một nghiên cứu chung của Anh - Mỹ với 1.222 người tham gia và đang chờ được thẩm định, việc sử dụng AI để giải toán hoặc đọc hiểu giúp nâng cao hiệu suất ngay lập tức, nhưng về lâu dài lại làm giảm kết quả và ý chí cố gắng khi không có công cụ hỗ trợ. "Phát hiện này đáng báo động bởi sự kiên trì là nền tảng cho việc tiếp thu kỹ năng, đồng thời là một trong những yếu tố quan trọng nhất dự báo khả năng học tập lâu dài", nhóm nghiên cứu viết.
Grace Liu, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Carnegie Mellon và tác giả chính của nghiên cứu này, đánh giá khả năng phản hồi tức thì với mọi dạng câu hỏi của AI khiến người dùng mất đi cơ hội học hỏi.
"AI đặc biệt đáng lo ngại vì nó không phải công cụ dành cho một nhiệm vụ cụ thể. Nó có thể được sử dụng cho hầu hết mọi hoạt động trí tuệ, suy luận và nhận thức", Liu chia sẻ với AFP.
Ảnh hưởng trong ngành y
Trong ngành y tế, một khảo sát với những bác sĩ đã thực hiện ít nhất 2.000 ca nội soi đại tràng tại Ba Lan cho thấy AI gây ra sự phụ thuộc và làm suy giảm kỹ năng. Trong nghiên cứu đăng trên tạp chí The Lancet Gastroenterology and Hepatology năm ngoái, các bác sĩ được tiếp cận hệ thống AI có khả năng phân tích hình ảnh nội soi đại tràng theo thời gian thực và đánh dấu u tuyến - một dạng tổn thương tiền ung thư. Bác sĩ chỉ được sử dụng công cụ một vài ngày, thời gian còn lại phải tự khám. Ba tháng trước khi sử dụng AI, các bác sĩ phát hiện u tuyến trong 28,4% số ca nội soi, nhưng sau đó, tỷ lệ này giảm xuống còn 22,4%.
Nhóm tác giả kết luận, việc thường xuyên tiếp xúc với công cụ AI có thể khiến bác sĩ "mất động lực, giảm khả năng tập trung và ít có trách nhiệm hơn khi đưa ra quyết định mà không có sự hỗ trợ của AI".
Tác động trong lĩnh vực lập trình
Trong lĩnh vực công nghệ thông tin, nhóm nghiên cứu tại Anthropic thực hiện một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên đầu năm nay, trong đó 52 kỹ sư phần mềm được giao thực hiện một nhiệm vụ lập trình cơ bản. Tất cả đều có thể tìm kiếm trên internet, nhưng chỉ một nửa được phép sử dụng thêm trợ lý AI. Sau đó, các kỹ sư phải làm bài kiểm tra về những kiến thức đã học từ nhiệm vụ. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng AI đạt điểm trung bình 50%, thấp hơn đáng kể so với nhóm không sử dụng (đạt 67%).
Giải thích từ góc độ tâm lý học
Johann Chevalere, chuyên gia tâm lý nhận thức và xã hội tại Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp (CNRS), cho biết: "Con người có xu hướng tiết kiệm năng lượng rất mạnh mẽ. Trong cuộc sống hàng ngày, chúng ta thường áp dụng những chiến lược giúp đi thẳng vào vấn đề nhanh chóng mà không cần dành thời gian nghiên cứu kỹ thông tin, vì làm như vậy sẽ tiêu tốn nhiều năng lượng nhận thức".
Chevalere nhận định việc lạm dụng AI có thể thúc đẩy xu hướng này. Ông giải thích: "Nếu có những hoạt động mà bạn không bao giờ thực hiện thì bộ não, vốn hoạt động theo nguyên tắc tiết kiệm năng lượng, sẽ không tốn công sức duy trì những kết nối thần kinh không được sử dụng".
Các giải pháp được đề xuất
Trước sức ép từ những lời phê bình, các công ty phát triển AI đã bắt đầu tích hợp "Phương pháp Socratic" vào mô hình, hiện tại chủ yếu nhắm đến học sinh. Theo đó, chatbot không chỉ đơn giản cung cấp câu trả lời mà đưa ra gợi ý và đặt câu hỏi để khuyến khích người dùng tư duy. Ví dụ, ChatGPT có "chế độ học tập" và Gemini của Google có "học với hướng dẫn".
Trong khi đó, theo Microsoft, trợ lý ảo Copilot hiện đã tích hợp cảnh báo về khả năng mắc sai sót, đồng thời nhắc nhở người dùng kiểm chứng thông tin mà nó cung cấp. Đây chỉ là một trong nhiều biện pháp giúp người dùng duy trì tính chủ động và tư duy phản biện khi tiếp nhận phản hồi từ AI.
"Nguy cơ chuyển giao gánh nặng nhận thức hoàn toàn có thực, đặc biệt nếu sử dụng AI để tự động hóa các nhiệm vụ vốn quan trọng cho việc phát triển kỹ năng", đại diện Microsoft cho biết, nhấn mạnh mọi người cần được đào tạo để sử dụng công cụ một cách đúng đắn.
Hiện nay, giới chuyên gia cho rằng vẫn thiếu những nghiên cứu quy mô lớn và dài hạn để đánh giá tác động thực sự của AI lên não bộ con người. Theo Chevalere, trong lúc chờ đợi, con người cần sử dụng AI một cách thông minh. "Chúng ta sẽ thích ứng với cuộc cách mạng công nghệ này giống như đã thích ứng với những cuộc cách mạng trước đây", ông nói.
